2018-06-21

De stad als lichaam

De stad is als een lichaam waar je van alles in moet stoppen om de vitale organen naar behoren te laten functioneren. Veel van wat erin gestopt wordt, komt er van oudsher aan de achterkant als afvalproduct weer uit, om vervolgens roemloos afgevoerd te worden. Dat lineaire model is, nu de grondstoffen op raken, niet langer houdbaar. Om de bijbehorende logica daarom te doorbreken, en de stad dus efficiënter met grondstoffen en materialen om te laten gaan, is een transitie nodig. En een dergelijke transitie vergt ook een heel ander lichaam, met een ander uiterlijk en andere functies.


Met die boodschap reisde lector Eric Frijters in mei af naar Hebei, op uitnodiging van de provincie Zuid-Holland en als vertegenwoordiger van een aantal Nederlandse ontwerp- en ingenieursbureaus. Hij gaf er een presentatie over de gezonde verstedeling waar het lectoraat Future Urban Regions onderzoek naar doet. FUR onderzoekt verstedelijking vanuit een zogenaamd holistisch perspectief. De stedelijke regio wordt vanuit dat holisme beschouwd als geheel dat functioneert als een lichaam, met een bijbehorend metabolisme. Met die blik worden zes transitieuitdagingen bestudeerd: gezond leven, vitale economie, sociaal-culturele verbondenheid, veerkrachtige infrastructuur, materiaalstromen en duurzame energie; stuk voor stuk onderwerpen die vragen om innovatief ontwerp om gerealiseerd te kunnen worden en de stad duurzaam leefbaar te houden.

In de holistische benadering van FUR wordt Nederland niet zozeer gezien als een klein, dichtbevolkt land, maar veeleer als een redelijk grote, eigenlijk best dun bevolkte stad. Die stad past vierenhalf keer in Hebei. De Chinese provincie is met bijna 190 duizend vierkante kilometer oppervlakte en haast 75 miljoen inwoners gemiddeld bovendien ongeveer even dun bevolkt als Nederland.

Met dat in het achterhoofd werd de Zuid-Hollandse regio Rotterdam-Den Haag als uitgangspunt genomen voor een onderzoek naar stedelijk metabolisme. Een van de benodigdheden in de stedelijke omgeving is warmte. FUR bracht in kaart hoe de bestaande gasinfrastructuur van de regio Den Haag-Rotterdam omgebouwd zou moeten worden om die warmte voortaan uit andere, meer duurzame bronnen te gaan winnen. Een belangrijke schakel daarin vormt geothermie, een techniek waarbij van nature verwarmd water uit diepe aardlagen gepompt wordt, om het vervolgens door een netwerk te laten lopen dat daarmee verwarmd wordt. Uiteindelijk wordt het water afgekoeld weer terug de grond in gepompt. Het waterpeil blijft daarmee de facto ongewijzigd. Anders dan bijvoorbeeld bij gaswinning wordt de bron dus niet uitgeput, maar slechts toegepast en weer aangevuld.

Dergelijke nieuwe infrastucturen, brengen ook nieuwe typen gebouwen met zich mee. In het centrum van de infrastructuur die het winnen van geothermie met zich meebrengt staat een zogenaamde Warmte Hub, het knooppunt van waaruit de warmte over de stad verdeeld wordt. Met zijn bureau ontwierp lector Frijters een gebouw dat als zodanig dienst zou kunnen doen en daarnaast een centrum kan zijn voor de gemeenschap die de stad bevolkt. De Warmte Hub is een nieuw type gebouw, zoals ook de datacentra die tegenwoordig de stedelijke omgeving binnenkomen om de digitale infrastructuur in stand te houden een nieuw type gebouw is.

In dit ontwerp is de Hub geen zwarte doos, geen ondoordringbaar blok met slechts één functie, zoals het datacentrum in het Amsterdamse Flevopark, maar juist een open gebouw waaromheen de stedelingen nieuwe sociale functies aantreffen. De Hub is bijvoorbeeld ook een klimmuur en het platform voor een nieuw soort sportcomplex. Maar het kan daarnaast ook fungeren als stadskas, van waaruit de inwoners duurzaam voorzien kunnen worden van vers voedsel, als bioscoop en als plek waar luchtballonnen worden opgelaten.

Het ontwerp laat zien dat met de transities die nodig zijn om steden gezond te laten groeien, het uiterlijk van die stad, en de functies en gebouwen waaruit die steden zijn opgebouwd, ook zal veranderen. Een andere, gezondere stofwisseling veronderstelt ook een ander en gezonder lijf. Het ontwerpend onderzoek van het lectoraat Future Urban Research verkent de mogelijkheden en dilemma’s die dat oplevert en schetst hoe de gezonde stad eruit moet gaan zien, in Zuid-Holland, maar ook in Hebei.

beeld

beeld

beeld

beeld

beeld