2013-12-19

Food Hub Spaanse Polder

Het allereerste atelier ‘metabolisme van de stad’ of ‘gezonde verstedelijking’ van het lectoraat Future Urban Regions vond plaats op de Rotterdamse Academie van Bouwkunst met de gemeente Rotterdam als opdrachtgever. Een trial and error situatie voor FUR, de studenten en de opdrachtgever. Want hoe kunnen voedselstromen worden ingezet voor ruimtelijke kwaliteitsverbetering van de stad?

De huidige voedselindustrie staat sterk onder druk. Ten gevolge van bevolkingsgroei en toenemende welvaart neemt de wereldwijde vraag naar voedsel toe, legt de centrale opzet van de voedselindustrie een groot beslag op ruimte, klimaat, water- en energievoorraad en neemt de voedselkwaliteit af door inefficiënte verwerking en transport. Bovendien heeft de industrialisatie de relatie tussen het productie of verwerkingsproces van voedsel en de consument onzichtbaar gemaakt. Gemeente Rotterdam vraagt zich af in hoeverre voedselstromen lokaal kunnen worden ingezet voor kwaliteitsverbetering van de stad en het versterken van de relatie tussen stad en land. De gemeente vraagt scenario’s te ontwikkelen op basis van energiestromen, voedsel, distributie, waterhuishouding die inzicht bieden in de relatie stad en land voor bedrijventerrein Spaanse Polder. Kan de stad ruimtelijk en programmatisch profiteren van de regionalisering van de voedselketen?

metabolisme

De studio FoodHub Spaanse Polder kiest een insteek van de opgave vanuit het perspectief van de stofwisseling van de stad. Dit perspectief analyseert (im)materiële stromen door de stad en de bijbehorende infrastructuur van die stromen. Het stedelijk metabolisme is de stofwisseling van de stad dat als een interactief systeem, die de stad in haar behoeften naar bijvoorbeeld voedsel, water en energie voorziet. Het analyseren van en interveniëren in dat systeem resulteert in nieuwe ruimtelijke expressies van de stad. De FoodHub Spaanse Polder is gebaseerd op het metabolisme van de stad (IABR 2014) met een centrale rol voor voedselstromen binnen het krachtenveld van de Spaanse Polder. Het accent van de stedelijke herontwikkelingsopgave verschuift daarmee van een puur fysieke ingreep, gedreven door economische ontwikkelingen, naar een benadering van de stad die haar bestudeerd in de wijze waarop zij functioneert en deze performance tracht te verbeteren.

Het ontwerpend onderzoek is meer klassiek ingestoken van product- en systeemanalyse naar een ruimtelijk ontwerp. Het systeemdenken is gaande weg het proces ingeruild voor het denken in programma’s en ruimte die op traditionele, lineaire wijze werden vertaald in concrete opgaven. Echter door de visualisatie van de verschillende voedselstromen en de vertaling naar ketens en productstromen is een nieuw beeld ontstaan over de huidige en toekomstige werking van de locatie en de wijze waarop (systeem)ingrepen kunnen bijdragen aan ruimtelijke ontwikkelingen.

Uitwerkingen (RAvB)

De studio geeft inzicht in een ruimtelijke vertaling van de aangetroffen systeemrelaties. Zo is de productiestroom van rundvlees vertaald in een ruimtelijk programmatische strategie voor de Spaanse Polder en schematisch uitgewerkt in de Spaanse Slacht. Door een slachtbedrijf toe te voegen aan het lokale ecosysteem van productieketens, kunnen haar afvalstromen efficiënt worden benut. Bijproducten zijn de moneymakers. In het project Publiek Wisselgeld wordt de overmaat aan openbare ruimte benut voor fysieke stroomoptimalisatie. In het project Publiek Wisselgeld wordt de overmaat aan openbare ruimte en leegstand benut voor fysieke stroomoptimalisatie. De herorganisatie van verkeerssystemen en de herinrichting van verblijfsruimten is nodig om de dynamiek van goederenstromen en consumenten in de Spaanse Polder ruimtelijk te faciliteren. In het afstudeerproject Pulsepolder wordt deze ruimtelijk-economische dynamiek van de Spaanse Polder blootgelegd. Het lokaal ondernemerschap op verschillende schaalniveaus (multinationals, familiebedrijven en eenpitters) is inzet van een nieuwe ruimtelijke ordening. De synthese van de afzonderlijke deelinterventies leveren een samenhangende bijdrage voor de stedelijke gebiedstransformatie van de Spaanse Polder .

Reflectie

De vraag van de gemeente is beantwoord middels van een drieledige strategie met het metabolisme van de stad als uitgangspunt: 1) de analyse van de productieketens, het onderzoek naar de fysieke verkeersstroomafwikkeling in relatie tot de beschikbare ruimte en 3) het doorgronden van stakeholder community in en rondom Spaanse Polder. Aan de hand daarvan is een nieuwe en meer scherpe vraagformulering gedefinieerd. Die luidt nu: op welke wijze kan de aanwezige bedrijvigheid profiteren van een optimalisatie in ketenstructuur zodat zij ruimtelijk, economisch en programmatisch kan bijdragen aan de gewenste verbetering van de relatie stad en land. Het analyseren van enkele voedselstromen biedt aanleiding om na te denken over een nieuw ontwikkelingsperspectief van de onderzoeklocatie. Voedsel is slechts een van deze stromen, andere krachten van het gebied zijn de relaties van de gevestigde bedrijven onderling, de ruimten die zij met elkaar delen (overmaat, leegstand in bedrijfspanden en openbare ruimten), en de mogelijkheid van het uitwisselen van restproducten en deze als moneymakers in te zetten voor nieuwe ontwikkelingen. De belangrijkste constatering is echter dat de bestaande voedselstromen georganiseerd zijn als een business to business knoop. Investeringen in de openbare ruimte dragen wellicht niet gelijk bij aan het, door de lokale overheid, beoogde effect van ‘marktplaats’ maar kan wel een positief effect hebben op de vorming van collectieven van bedrijfspanden of productieketens die profiteren van waardevermeerdering. Het opdrachtgeverschap van het publieke domein verschuift daarmee op termijn richting lokale eigenaren en ondernemers die de sociaaleconomische dynamiek van het gebied faciliteren en de rol van de gemeente zal in dergelijke processen opnieuw gedefinieerd moeten worden. Tegelijkertijd is ook duidelijk geworden dat activiteiten die zich richten op de verwerking van restproducten van koe of varken wel interessante kansen bieden voor verbetering van het publieke karakter van het gebied. De paradoxale conclusie luidt daarmee: als we eerlijk voedsel willen produceren is het zinvoller om Spaanse polder niet te ‘framen’ als gebied voor voedselproductie, maar juist als grondstoffenproducent voor medische en cosmetische bedrijvigheid.

Credits

Opleiding Rotterdamse Academie van Bouwkunst – Hogeschool Rotterdam Jaar 2013-2014 Waar: Rotterdam, Nederland Onderzoeker: Willemijn Lofvers Studenten: Barend Mense, Chris van Nimwegen en Floris Schiferli Docenten: Thijs van Bijsterveldt (Shift a+u)
, Willemijn Lofvers Verder betrokken bij het onderwijs: Wesley Leeman en Christian Rommelse (RAvB), Sharon Janmaat-Bouw (gemeente Rotterdam), Dirk Sijmons (iabr 2014, H+N+S), Jan Willem van der Schans (eetbaar Rotterdam/ Universiteit Wageningen), marktmeester Bart (Groothandelsmarkt) en Studio Marco Vermeulen
Stakeholders: gemeente Rotterdam - Annemieke Fontein en Sander Klaassen (ruimte en wonen)

beeld

Tijdens de studio wordt de synergie tussen stad en land onderzocht, en specifiek de rol die Spaanse Polder kan spelen in de voedselketens in en rond Rotterdam. Het atelier onderzoekt hoe o.a. door middel van ruimtelijke clustering, het sluiten van kringlopen, nieuwe vormen van functiemenging en transport de Spaanse Polder kan transformeren tot een Food Hub voor Rotterdam.

beeld

  1. Programmatische Clustering: behalve voedsel, bouwbedrijven (wo veel ambachtelijke bedrijvigheid), zijn veel autozaken in de Spaanse Polder gevestigd.

beeld

  1. Relatie stad en Spaanse Polder: de bedrijven onderhouden een specifieke relatie met de stad. Werkgelegenheid, afzetmarkt, klusplekken; in de Spaanse Polder vindt marginale bedrijvigheid plaats waar in de stad geen plek voor is.

beeld

  1. Het Agroduct (Publiek Wisselgeld: Chris van Nimwegen) als verbeelding van de aanvoer van melk en rundvlees uit het Midden Delfland naar de Spaanse Polder.

beeld

  1. Aansluiting Midden Delfland op de Spaanse Polder (programmatische verbinding)

beeld

  1. De Spaanse Slacht (Barend Mense) maakt een koppeling tussen de regionale vleestoevoer – de lokale markt ‘weten wat je eet’ en Goedegebuur (multinational – gevestigd op het Groothandelsterrein in de Spaanse Polder). Ruimtelijke weerslag: in leegstand, gekoppeld aan bestaande bedrijven.

beeld

De slachterij Spaanse Slacht is een gebouwencomplex opgebouwd in drie 'producite'lagen.

beeld

  1. Verhouding vlees- en restproducten is. De restproducten (55% is ‘afval’) zijn de motor achter stedelijke ontwikkeling; zie voorbeeld Chicago.

beeld

  1. De kracht van de Spaanse Polder is de ruimte die het verbinden van stromen en initiatieven mogelijk maakt, door:

- de relatie van de bedrijven onderling; - ruimte delen: de overmaat in bedrijfsruimten, leegstand in de openbare ruimte; - producten uitwisselen: restproducten inzetten voor nieuwe ontwikkelingen.