2014-03-29

Ecologische Vogelaarwijk

Eén van de tien punten die de World Health Organisation benoemt als factor voor Healthy Cities is biodiversiteit in de stad. Door ecosystem services profiteert de stad van natuur: Urban by Nature. Daarmee is geen tegenstelling stad-natuur bedoeld, maar een symbiose waarin ‘urban metabolism’ een hoofdrol heeft. De opgave was de vraag hoe ecologie een leidend perspectief kan zijn voor de herstructurering van een jaren ’60 wijk als Presikhaaf in Arnhem. Kunnen de uitdagingen in deze Vogelaar-wijk worden benaderd door het inzetten van de formatieve krachten van ecologische stofstromen ? Doel was om een aantal ruimtelijke scenario’s te ontwikkelen voor de wijk Presikhaaf in samenhang met het versterken van de biodiversiteit. Deze scenario’s zullen een duurzame toekomst moeten schetsen voor deze na-oorlogse wijk.

Methodiek en Thematische uitdagingen

Er spelen hier een aantal thema’s (Challenges). Presikhaaf is een na-oorlogse wijk met een groot aandeel sociale woningbouw. Wat over het algemeen geldt voor deze wijken en voor Presikhaaf is dat een deel van de woningenvoorraad obsoleet is, dat de wijk mono-functioneel van opzet is en dat er behoefte is aan een kwaliteitsimpuls van de openbare ruimte en de woningen. Aangrenzend aan Presikhaaf bevindt zich een kantoorlocatie (IJseloord) die vanwege de stagnerende marktvraag slechts deels gevuld is. Dit gebied ligt echter wel prominent in de bocht die de Rijn hier maakt.

De oude mechanismes van sloop-nieuwbouw en mono-functionele (kantoor) ontwikkeling tonen hier hun gebreken. Nu de bodem van de gemeentelijke schatkist bereikt is zijn er dus geen middelen meer om de ruimtelijke verbetering van Presikhaaf door te zetten. Door de crisis is het denken op de lange termijn achterwege gebleven en durft geen bestuurder te denken over en te investeren in een duurzame toekomst voor de stad, terwijl juist op de lange termijn de kansen liggen.

Ook de ligging aan de Rijn kan de komende jaren voor problemen gaan zorgen. De hogere piekbelasting door zowel de rivier als regenval zal Presikhaaf niet ongemoeid laten; de wijk ligt op de overgang van Veluwe naar stroomgebied en zal het water van boven én beneden op zich af zien komen.

Voor de analyse van de veranderende context van Presikhaaf hebben we, aan de hand van de lagenbenadering (ondergrond, netwerken en occupatie) is Presikhaaf in kaart gebracht. Wat de huidige conditie (Data) is en welke ontwikkelingen (Anecdotes) belangrijk zijn voor een mogelijk kansrijkere (Opportunities) toekomst hebben de aandacht gehad. De ligging van Arnhem aan het begin van de Nederlandse Delta, de completering van de A15, mogelijk extra spoor en de ontwikkeling van het Programma Hoogfrequent Spoor waren tevens factoren die invloed hadden op de studies.

  1. Ecologie: Ruimte voor de Rivier: toekomst Ijssel (Deltacommissie?), Natuurmonumenten: natuurklimaatpark Waterberging: voet van de Veluwe, overgang Veluwe naar rivierengebied, zand-klei
  2. Sociaal-cultureel: aandachtswijk/krachtwijk/Vogelaarwijk: status quo? Buurtpark met kerk, Recreatieve verbindingen?
  3. Economie: A15-A48, toekomstig treinstation, HoogFrequent Spoor naar Randstad IJseloord I: herontwikkeling? (veehouderij?)IJsseloord II: nieuwbouw/leegstand/stilstand? (Kuiper bouwgroep?)

Resultaat

Resultaat van de studio is uiteindelijk geworden een full length presentatiefilm van 19 minuten en een ingekorte teaser van ca. 4 minuten. Kern van de film is een probleemschets aan de hand van live en geciteerde interviews met verschillende deskundigen (o.a. Sanda Kienholzer en Dirk Sijmons) en wijkbewoners in beeld gebracht. Zaken als biodiversiteit en wateroverlast en kansen in de wijk worden hier uitgelicht. De studio heeft vervolgens een viertal ruimtelijke hoofdschema’s ontwikkeld waarmee zowel water- als biodiversiteit van een betere ordening werden voorzien. Beter betekent hier ruimte voor de rivier, aanleg oppervlaktewater, doortrekken en uitbreiden groenstructuren en terugdringen van de hoeveelheid verhard oppervlakken. Deze vier what-if scenario’s zijn benoemd als: Eilanden, Knooppunten, Randen en Passage.

Als variabelen werden daarnaast ontwerp-voorstellen ontwikkeld die leidden tot een herschikken van geïsoleerde maatschappelijk functies die mogelijk een bindende kwaliteit vertegenwoordigen, zoals scholen en sportvoorzieningen. Ook zijn studies verricht naar het verdunnen of verhogen van woningdichtheden, het, aanpassen van gebouw(en)structuren om andere doelgroepen aan te spreken de inzet van ecoducten en fauna tunnels om biota stromen te faciliteren, verkeersdrempels enzovoort. Om de diversiteit aan deeloplossingen en studies te verbinden is per hoofdschema een beeldend profiel vervaardigd waarin de onderlinge samenhang en de verbinding met het hoofdschema inzichtelijk wordt gemaak.

Conclusies en aanbevelingen

Deze studio met het versterken van biodiversiteit als leidend thema voor de herstructurering van de tuinstad toont dat denken vanuit ‘niet-traditionele’ hoek kan leiden tot innovatieve visies en (deel)oplossingen. Het onderzoek leerde tegelijk dat er op sociaal maatschappelijk en economische gebied al veel waarde is ontwikkeld, waardoor grote kansen lonken om deze krachten als drivers in te zetten.

De film is hier te zien.

Credits

Opleiding ArteZ Academie van Bouwkunst (Arnhem) Jaar: 2014-2015 Waar: Arnhem, Nederland Onderzoeker: Ady Steketee Studenten: Jasper van den Bogaard, Jorik Dijker, Jan Laurens van der Horst, Teun Leene, Niels Leijte, Bouke Nijland, Marcel Plomp, Bas Rollerman Docenten: Bas Driessen, Thijs van Spaandonk Verder betrokken bij het onderwijs: Ko Jacobs (ArteZ AvB) Stakeholders: Gemeente Arnhem – Sjaak Aarden, Regina Florisson, Harry Popken, Kirsten van Rijen, Geert Geurken en Lucas Hullegie (Sportbedrijf); Gap2- Peter Blankestijn; De Leuke Linde - Noëlle Bus, Roofgarden Arnhem - Yosser Dekker; Rose’s Lounge Bar - Kars Deutekom; Studio Halfvol - Thijs Groenewegen; Roeivereniging Jason - Marlies van der Marel, Erik Metz; Nationaal Sportcentrum Papendal - Brigitte Muller; woningstichting Volkshuisvesting Arnhem - Henk van Ramshorst; stichting Atelierbeheer Slak - Freek Roffel

Bronnen (selectie) Masterplan IJsseloord I Wijkactieplan Presikhaaf Website Platform31 (Kei/Nicis)

beeld

4 scenario's

beeld

Een van de vier verder uitgewerkte herstructureringsvarianten: de Passage

beeld

Een andere herstructureringsvariant: de Eilanden

beeld

Inventarisatie van sociale organisatie

beeld